فراموشی ها

چند نکته در مورد مرحوم آخوند خراسانی

(به مناسبت سالگرد رحلت آیت الله العظمی شیخ محمد کاظم خراسانی-که دی روز بود-)

یک قاعده دنیوی غلط در مورد انسان های کم نظیر و ذو فنون وجود دارد که اغلب اینان به یک یا چند علم و فن محدود شناخته می شوند ؛ مثلا یک عالم و دانشمند بزرگ وجود دارد ولی تنها به عنوان یک فقیه یا مفسر یا حکیم و یا حتی به عنوان یک شاعر شناخته می شود. اما برای اینکه فریب این قاعده را نخوریم باید توجه بیشتری به جوانب مخفی یا کمتر شناخته شده بزرگان داشته باشیم و به همان شهرت کم عرض ایشان در اقلیم علوم متنوع و وادی فنون مختلف اکتفا نکنیم..

آیت الله العظمی شیخ محمد کاظم خراسانی (رضوان الله علیه) از علمای درجه اول تاریخ اسلام است که چه در زمان خود و چه پس از آن بدرستی شناخته نشده است و معمولا ایشان را فقط به عنوان یک شخصیت برجسته در علم اصول می شناسند و بس. نهایتا اینکه برخی دیگر ایشان را به عنوان یک روحانی نسبتا سیاسی هم می شناسند؛ در حالی که مرحوم خراسانی در جنبه علوم مختلف از نوادر زمان خود بوده است و از لحاظ ازاله ننگ استبداد از سر ملت ایران حقوق زیادی بر گردن شیعیان و مسلمانان دارد. در این نوشتار برخی مطالب که کمتر در مورد مرحوم محقق خراسانی دانسته می شود آورده شده است:

آخوند خراسانی و ادبیات

منظور بنده در اینجا از ادبیات، صرفا شعر نیست. اتفاقا مرحوم خراسانی با اینکه تسلط زیادی به اشعار فارسی و عربی داشته است و این نکته از خلال نوشته ها، نامه ها و حکایات زندگی شان هویداست لکن رابطه چندان خوبی با شعر نداشته اند و انوری گونه با وجود شفای پور سینا به شهنامه خوانی اهمیتی نمی داده اند.مقصود از ادبیات، شیوه نوشتاری مرحوم خراسانی است. جناب آخوند که متولد و بزرگ شده مشهد است ادبیات را در همین حوزه فرا گرفته است و حوزه مشهد مدتهاست که از لحاظ ادبیات حوزه ای قوی می باشد، به قول آن شاعر ملعون:« برادر جان خراسان است اینجا/ سخن گفتن نه آسان است اینجا».

شیوه نوشتاری مرحوم آخوند مسجع و عالمانه و البته گاهی-مانند بسیاری از جاهای کفایه - مغلق است.برخی به حق بین شیوه نثر کفایه آخوند خراسانی با اسفار آخوند ملاصدرا شباهت نوشتاری قائلند.مرحوم ادیب نیشابوری که مانند خلفش از اساطین ادب بودند عبارات کفایه را در بین کتب حوزوی قرن اخیر به همراه عروه سید یزدی بی اشکال می دانستند و البته چند اشکال معدود هم را یا باید به پای نسّاخ نوشت یا پیروی از غلط با پشتوانه مشهور یا رعایت سجع دانست.در هر حال شیوه نوشتاری مرحوم آخوند خراسانی حاکی از قدرت و توانایی زیاد ایشان در تازی نگاری صحیح است.

آخوند خراسانی و فقه

شهرت اصلی آخوند خراسانی در حوزه های علمیه به ابتکار و تاسیس و تبویب زیبا و طرح هنرمندانه مباحث اصولی است. در حالی که عده ای از شاگردان مرحوم خراسانی بر این عقیده اند که مرحوم آخوند در فقه اگر از اصول قوی تر نمی بود  چیزی کمتر نداشته است.به عنوان مثال رسائل مختصر و موجز فقهی ایشان شاهدی قوی بر این مدعاست. رساله دماء ثلاثه تالیف آخوند را دقیق ترین و ارزشمند ترین و عالمانه ترین اثر علمی او می دانند. از آقا ضیاء عراقی و برخی دیگر از بزرگان نقل است که اگر کسی ملاک علمیت و قدرت فکری آخوند را کتاب کفایه الاصول قرار دهد در حق وی جفا کرده است. دربین مصنفات شیخ استاد تنها کتابی که شایسته مقام علمی اوست کتاب دماء ثلاثه است. تعلیقه آخوند بر مکاسب استادش شیخ اعظم نیز از دقیق ترین تعلیقات بر مکاسب شیخ است. خدا بیامرزد مرحوم بهجت را؛ که تاکید زیادی داشتند بر اینکه این نوشته های فقهی ارزشمند مرحوم آخوند یکجا و به صورت منقح و پاک چاپ شود.

آخوند خراسانی و فلسفه

آخوند خراسانی فلسفه را در تهران و نزد ملا حسن خویی و میرزا ابوالحسن جلوه خوانده است.البته قولی هم بر تتلمذ چند ماهه او نزد علامه حاجی ملا هادی سبزواری وجود دارد که نوه آخوند آن را رد می کند و فقط حضور یک جلسه ای در درس حاجی را قبول دارند. در هرحال حکایت مرحوم آخوند با فلسفه، عریض و طویل است. او در نجف منظومه و اسفار تدریس می کرد و یکی از شاگردان معقول او سید احمد کربلایی تهرانی است. حاشیه ای هم بر این دو کتاب به آخوند منسوب است و برخی خبر از وجود نسخه حاشیه بر اسفار می دهند. در قرون اخیر هم کسی مانند آخوند خراسانی( و به تبع او شاگردش شیخ محمد حسین غروی مفتقر) علم اصول فقه را با فلسفه به ازدواج هم در نیاورده است.

یعنی اینکه میتوان با استفاده از نوشته ها و تقریرات درس اصول آخوند برخی مذاق های حکمی او را یافت.چنانکه در تعلیقات آخوند بر رساله الابانه مرحوم شیخ الشریعه هم مطالب فلسفی پیدا می شود. از داستان جواب دادن آخوند در زمانی کوتاه به سوالات زیاد حکمی که برای علمای شیراز لاینحل مانده بود هم می توان تبحر مرحوم آخوند را مجملا فهمید.(شبیه این قضیه برای یک خراسانی دیگر که بزرگ فیلسوف شیعه یعنی جناب ابن سینای خراسانی(ره) باشد اتفاق افتاده است). لذا آخوند در علم و عمل طرفدار حکمت بوده است و به نقل ازمرحوم جلال الدین آشتیانی، در رواج فلسفه می کوشید و با مخالفان فلسفه برخورد می کرد؛ و قائل به این بود که بدون تخصص در فلسفه کسی حق ندارد در وادی روایات اصول دین و مرتبط با عقاید وارد شده و اظهار نظر نماید.از مرحوم میرزا احمد کفایی نقل است که روزی بنده شرح [ارزشمند] اصول کافی مرحوم ملا آقای قزوینی را در دست داشتم. پدرم مرحوم آخوند تا کتاب را دید به من فرمود: احمد! اگر فلسفه نخوانی از این روایات هیچ نمی فهمی.

آخوند خراسانی و عرفان

با اینکه بزرگان عرفا و اخلاقیون شیعه در قرن اخیر در دروس منقول مرحوم آخوند شرکت می کرده اند، عرفایی مانند: سید احمد کربلایی، میرزا جواد آقا ملکی، شیخ محمد بهاری ، شیخ محمد باقر بهاری، شیخ علی زاهد قمی، سید علی آقا قاضی، شیخ محمد علی شاه آبادی(استاد امام راحل) و اخلاقیونی چون: سید عبدالغفار مازندرانی، سید جمال الدین گلپایگانی و... لکن باید ببینیم خود مرحوم آخوند در زمینه اخلاق و عرفان ورود دارند؟

جناب آخوند در درس اخلاق سید علی شوشتری مدتها حاضر می شده اند. آیت الله مرعشی نجفی، مرحوم ملا حسینقلی همدانی را هم از اساتید آخوند ذکر می کند. مرحوم آخوند در ماه مبارک رمضان اخلاق و شرح نهج البلاغه و معارف عقیدتی تدریس می کرده اند و تعدادی از شاگردان ایشان تقریرات این دروس را می نگاشته اند مثل شیخ عبدالرسول اصفهانی که تقریرات خطبه اول الدین معرفته را نوشته است چنانکه تقریرات توحید را سید محمد صادق حجت طباطبایی کربلایی نیز نگاشته اند.

روح توحید در محقق خراسانی بسیار قوی بود و او به جز خدا هیچ نمی دید. آیت الله شبیری زنجانی از سید جمال گلپایگانی نقل می فرماید که:« توحیدی که مرحوم خراسانی داشت احدی نداشت».در خوشی و ناخوشی-که البته اکثر و بلکه تمام زندگانی اش در ناخوشی گذشت- فقط خدا را می دید و بس.همین باعث شده بود که شیفتگی عجیبی در بین خیل شاگردانش نسبت به ایشان به وجود آید. به واسطه مقام مرجعیتش به وی پیشنهاد می شود زیارت در حرم مطهر علوی(ع) را کمی طولانی تر کند تا وجهه بیشتری بین مردم داشته می باشد. بر می آشوبد و می گوید آیا می خواهید پس از هفتاد سال زندگانی، به خداوند مشرک شوم؟ شبیه همین مطلب را پس از شهادت آیت الله میرزا حسین خلیلی، درباره رجوع اعراب در تقلید به وی می فرماید..

قضیه جالبی در مورد مقامات والا و بالای آخوند خراسانی وجود دارد که بنده با واسطه آن را از مرحوم سید علی آقا قاضی نقل می کنم( وسائط عبارتند از حضرات: شیخ عبدالرضا کفایی- حفظه الله- ، شیخ قوام وشنوه ای قمی و سید مهدی قاضی-علیهما الرحمه-). سید علی آقای قاضی می فرمایند: یک روز سید محمد سعید حَبّوبی که از مبرزترین شاگردان ملا حسینقلی همدانی بود برایم نقل کردند که روزی در قبرستان وادی السلام نجف غرق تفکر و مراقبه بودم که یک دفعه به ذهنم آمد که مقاماتی که من با مجاهدت نفسانی به دست آورده ام بزرگ روحانی و مرجع عصر ما آخوند خراسانی با تمام عظمتش به دست نیاورده است. ناگهان مکاشفه ای برایم روی داد و مرا در عوالمی سیر دادند که تا آن وقت بدانها دست نیافته بودم؛ و در فاصله ای دور شخصی را دیدم که به پیش می رود و من هر چه تلاش می کنم به او نمی رسم. پرسیدم او کیست؟ گفتند: او آخوند خراسانی است و تو هیچ وقت نمی توانی به او برسی. چون به خودم آمدم فهمیدم مقامات روحانی و معنوی استادم آخوند خراسانی بسیار بلند است.

رضوان و رحمت الهی بر روان تابناک تمامی علمای شیعه باد.

نکته

 سال آینده به مناسبت سده رحلت مرحوم آیت الله آخوند خراسانی(بنابر سال شمسی) برگزاری کنگره بزرگداشت ایشان در دستور کار حوزه علمیه قرار گرفته است. دبیر کگره دکتر محمد جواد صاحبی است.صاحب نظران و علاقه مندان در زمینه « خراسانی پژوهی» می توانند آثار و مقالات خود را در رابطه با زندگانی مرحوم آخوند خراسانی و آراء و نظرات علمی، سیاسی و اجتماعی ایشان برای غنای بیشتر کنگره فوق الذکر به نشانی زیر ارسال دارند:پژوهشگاه اندیشه و فرهگ اسلامی- .ساختمان شماره دو- دبیرخانه کنگره بزرگداشت مرحوم آخوند خراسانی(ره).یا به ای میل 

akhoundkhorasani@gmail.com   info@akhoundekhorasani.ir

 ارسال کنند تا در بخش مقالات مورد بررسی قرار گیرد.حتی اگر قابلیت چاپ هم نداشت برای غنای بیشتر در سایت کنگره ی آخوند- که مدیر علمی آن بنده ی حقیر می باشم- قرار داده شود.